Obecnie nie można precyzyjnie wskazać umiejscowienia pierwszego kirkutu na Złotej Górze (okolice Kościoła Najświętszego Serca Jezusowego i Matki Boskiej Pocieszenia przy ul. Szewskiej 18); miejsce nekropolii na Muszej Górze zajmuje kamienica Towarzystwa Ubezpieczeniowego Union w Poznaniu (róg Placu Wolności/ul. 3 Maja); teren dawnego cmentarza żydowskiego położonego przy ul. Głogowskiej zajmują Międzynarodowe Targi Poznańskie; ogródki działkowe „Jutrzenka” zajmują obszar cmentarza pomiędzy ul. Szamarzewskiego a Engestroma. 

Na starych mapach najczęściej oznaczone jako:

Cemeterium Judeorum, Juden Begräbnis PlatzEhemal Kirchhof d. Juden, Juden Kirchhof, Jüdischer Friedhof, Jüdischer Kirchhof

Poniższy tekst jest obszernym fragmentem (cytatem) opracowania autorstwa G. E. Kafka, A. Cyruk, K. Bielawski, które dostępne jest na stronie: http://www.kirkuty.xip.pl/poznan.htm i stanowi najlepsze kompendium wiedzy nt. cmentarzy żydowskich w Poznaniu.

Przypuszcza się, że początki gminy żydowskiej w Poznaniu (w języku jidysz: Pozen) sięgają XIII wieku, gdy Żydzi wielkopolscy otrzymali przywileje statutu kaliskiego. (…) Żydzi prawdopodobnie mieszkali wówczas przy targu, obok klasztoru dominikanów. Najstarsze wzmianki o obecności Żydów w Poznaniu pochodzą z 1367 roku, kiedy to wraz z dzielnicą żydowską spłonęła pierwsza poznańska bóżnica, która według przekazów powstała w tym samym roku. Znajdowała się ona na obecnym skrzyżowaniu ulic Szewskiej i Dominikańskiej.

        Fragment planu Poznania z 1803 za http://poznan.wikia.com

(…) W Poznaniu istniało kilka cmentarzy ludności wyznania mojżeszowego. Pierwszy z nich powstał w pierwszej połowie XV wieku w miejscu zwanym Złotą Górą, w pobliżu obecnego kościoła ojców Jezuitów. Kolejny cmentarz założono na Muszej Górze, w okolicach Placu Wolności, w obrębie pl. Cyryla Ratajskiego, 3 Maja i ul. Nowowiejskiego. Majer Bałaban w wydanej w 1929 roku książce „Zabytki historyczne Żydów w Polsce” tak pisał o nekropolii przy pl. Wolności: Gorzej niż z krakowskim rzecz się ma z cmentarzem poznańskim. Wedle planów i wskazówek w archiwum, znajdował się on na dzisiejszym placu Wolności, w samem centrum nowego miasta, a opodal starego. Czy to był najstarszy z cmentarzy żydowskich jest nam niewiadome, żaden z lokalnych historyków Poznania nie wynotował tego faktu. Tyle jest wiadome, że w roku 1805 zniesiono ten cmentarz, przyczem kości kilku męczenników z r. 1736, a z niemi i niektóre nagrobki przeniesiono na nowy cmentarz. Lud opowiada, że królowa pruska Luiza mieszkała koło cmentarza i nie chcąc mieć przed oczyma pogrzebów i nagrobków żydowskich, kazała znieść cmentarz. Klęska pod Jeną miała był „karą dla Prusaków za to świętokradztwo”. W każdym razie przepadły wszystkie prastare, a nawet i mniej stare nagrobki (za wyjątkiem kilku), ta strona archeologji żydowskiej w Poznaniu jest dla nauki stracona. Po obu tych nekropoliach nie ma dziś śladu.

      Fragment planu: Neuster Plan der Provinzial- Haupt- und Residenzstadt Posen, 1917 za www.cyryl.poznan.pl

W 1803 r. gmina żydowska w Poznaniu otworzyła następny cmentarz, położony przy obecnej ul. Głogowskiej. Jak wyglądały te tereny przed II wojną światową, możemy zobaczyć na archiwalnym zdjęciu lotniczym z 1929 roku (…). Nekropolia została zdewastowana przez nazistów podczas II wojny światowej. Macewy wykorzystano między innymi do utwardzania dróg i chodników czy prac budowlanych na Sołaczu, gdzie mieszkali niemieccy oficerowie. Dzieła zniszczenia dokończono wyzwoleniu, wznosząc w tym miejscu pawilony Międzynarodowych Targów Poznańskich. Wszelkie ślady grobów uległy zatarciu.

Kirkut ul. Głogowska – Grób Salomona Wendela, 1940 r (autorem jest żołnierz Wehrmahtu), za http://www.sztetl.org.pl/

Św. Łazarz z lotu ptaka, rok 1921, fot: por. Korcz

 

Św. Łazarz z lotu ptaka, widok na dworzec główny i targi, rok 1924

 

Św. Łazarz z lotu ptaka, widok na Most Dworcowy, rok 1924

 

Jedyny niezabudowany fragment cmentarza pozostał na podwórku kamienicy przy ul. Głogowskiej 26a. Właśnie tu pochowano Akibę Egera, urodzonego w 1761 r. rabina Poznania i Wielkiego Księstwa Poznańskiego, wybitnego uczonego i talmudystę, autora licznych dzieł z zakresu prawa religijnego, rektora poznańskiej jesziwy (…).

W dniu 30 kwietnia 2008 r. na odzyskanym skrawku cmentarza postawiono macewy. (…)

W ramach restauracji cmentarza na jego teren przewieziono dziesiątki fragmentów macew, odnalezionych w różnych punktach miasta. Na ścianie przy bramie od strony ul. Głogowskiej umieszczone zostały marmurowe tablice, z informacją o historii nekropolii.

O jeszcze jednej nekropolii żydowskiej w Poznaniu wspomina Anna Olejniczak w swym liście przesłanym w 2002 r. do redakcji „Gazety Wyborczej”: Ostatni cmentarz żydowski w Poznaniu założono w latach trzydziestych XX wieku przy ul. Szamarzewskiego 12. Na jego temat jest najmniej informacji i najmniej dowodów jego istnienia. (…) W księdze adresowej Poznania z 1933 roku nieruchomość ta figuruje jako działka Karola Schötza z Włoskowic, pow. pińczowski, ziemia kielecka, ale w dokumentach Zarządu Miejskiego w Poznaniu pt. „Spis cmentarzy ewangelickich i żydowskich przejętych przez gminę” z 1945 roku (Archiwum Państwowe w Poznaniu, nr zespołu 1226, sygnatura 62) teren ten nosi nazwę: „Cmentarz Żydowski”. Działka została przejęta przez Wydział Zieleni Miejskiej i zapisana w księdze wieczystej jako nieruchomość przy ul. Engerströma. W tej chwili na terenie tego cmentarza znajdują się ogródki działkowe.

W 1958 r. na cmentarzu komunalnym w dzielnicy Miłostowo utworzono wydzieloną kwaterę żydowską. Na terenie kwatery znajduje się kilkanaście powojennych grobów oraz dziesiątki macew ze zniszczonego cmentarza żydowskiego. Jest to ciekawy zbiór starych nagrobków, wykonanych z prostych, często nieociosanych, kamieni granitowych, pozbawionych symbolicznych płaskorzeźb. Hebrajskie inskrypcje na większości macew są wciąż czytelne (…)”.

Skróty od autorów strony cmentarze-poznania.pl

PATRZ TEŻ:

Cmentarz na Złotej Górze:

https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/p/586-poznan/114-cmentarze/28675-cmentarz-na-zlotej-gorze

Cmentarz przy ul. Głogowskiej:

https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/p/586-poznan/114-cmentarze/28700-cmentarz-przy-ul-glogowskiej

Cmentarz przy ul. Szamarzewskiego:

https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/p/586-poznan/114-cmentarze/28705-cmentarz-zydowski-w-poznaniu-ul-szamarzewskiego

Kwatera żydowska na Cmentarzu Komunalnym nr 1 Miłostowo:

https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/p/586-poznan/114-cmentarze/28723-cmentarz-zydowski-poznan-milostowo

WYBÓR LITERATURY:

  • Witkowski R., Żydzi w Poznaniu – krótki przewodnik po historii i zabytkach, Poznań 2012.

  • Kemlein S., Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 18151848. Przeobrażenie w łonie żydostwa polskiego pod panowaniem pruskim, Poznań 2001.

  • Sztyma-Knasiecka T., Między tradycją a nowoczesnością. Żydzi poznańscy w XIX i XX wieku, Poznań 2006.

  • Skupień A., Ludność żydowska w województwie poznańskim w latach 19181938, Poznań 2007.

  • Żydzi w Wielkopolsce na przestrzeni dziejów, pod red. J. Topolskiego i K. Modelskiego, Poznań 1995.

  • Kronika Miasta Poznania”, 2006, nr 3, Poznańscy Żydzi.

  • Kronika Miasta Poznania”, 2009, nr 1, Poznańscy Żydzi II.

  • http://www.kirkuty.xip.pl/poznan.htm (Cmentarze żydowskie w Polsce; dostęp: 19.02.2017).

  • http://www.sztetl.org.pl/pl/article/poznan/12,cmentarze/ (Wirtualny Sztetl; dostęp: 19.02.2017).

  • www.fira1915.pl/pl/ (FIRA Poznańscy Żydzi. Opowieść o życiu; dostęp: 19.02.2017).