Położony na terenie Os. Bolesława Chrobrego na Piątkowie przy ul. Łowmiańskiego. Mieszkańcy Winiar (niem. Weinern) – osady służebnej Poznania od czasu jego lokacji na lewym brzegu Warty w XIII w. – przez kilka stuleci należeli do parafii św. Wojciecha i na cmentarzach z nią związanych kończyli swą ziemską wędrówkę.

Fragment mapy Poznania i okolic z 1820 r. pokazujący dawne położenie podmiejskich osad – Winiar i Bonina oraz pierwotnie projektowany kształt dzieł Fortu Winiary. Źródło/dostęp: http://walkowiak.pl/archiwalia/Mapy_Poznania/

Wieś położona była na południowo-zachodnim stoku Wzgórza Winiarskiego, sąsiadując od wschodu z Boninem, a od zachodu z Kundorfem. Tamtejsi kmiecie i chałupnicy zajmowali się m.in. pielęgnacją winnic porastających południowe stoki dominującego nad okolicą wzgórza. Jak większość podpoznańskich wsi, również ta prosperująca dotąd osada winiarzy podupadła na przełomie XVII/XVIII w. na skutek działań wojennych przeciw Szwedom. Do całkowitej ruiny doprowadziła ją trwająca w latach 1708-10 epidemia dżumy. Dążąc do odbudowy wsi i przedmieść magistrat poznański zdecydował o sprowadzeniu osadników – niemieckich katolików z Frankonii. W następnych dekadach do Winiar przybywali Bambrzy; ich potomkowie z rodzin Bajerleinów, Daierlingów, Trittów, Schneiderów żyją w Poznaniu do dziś… Wiadomo, iż rozległa parafia świętowojciechowa uskarżała się na deficyt miejsca na przykościelnym cmentarzu, toteż wystarano się o „kawał gruntu” od mieszkańców Bonina (leżącego wówczas przy drodze do folwarku Szeląg). Niewiele zachowało się archiwaliów potwierdzających dłuższe trwanie tego cmentarzyka.

Fragment mapy S. F. von Geyera z lat 70. XVIII w. Mapa zorientowana jest na zachód.
Od lewej oznaczono: na żółto – kościół pw. św. Wojciecha; na czerwono – stary cmentarz dysydencki na Łysej Górze; na zielono – przypuszczalne położenie murowano-drewnianej kaplicy św. Leonarda wraz z cmentarzem na terenie Winiar. Źródło/dostęp: http://poznan.wikia.com/

Pewnym natomiast jest istnienie innego cmentarza – we wsi Winiary przy filialnej dla św. Wojciecha murowano-drewnianej kaplicy pw. św. Leonarda. Przełom XVIII i XIX w. to czas, kiedy Komisja Restauracyjna oraz pruska kamera wojenno-ekonomiczna zaprowadzały nowe prawne regulacje, na wzór zachodnioeuropejski przenosząc cmentarze extra muros i nakazując wyprowadzenie grobów rodowych z kościołów, rezerwując te ostatnie wyłącznie dla wysokiego duchowieństwa. Nadto, Prusacy zdecydowali o przekształceniu Poznania w miasto-twierdzę. W związku z tym pierwsze dekady XIX w. to dla parafii św. Wojciecha czas likwidacji – za skromnym odszkodowaniem – cmentarza przy kaplicy św. Leonarda w Winiarach, starego cmentarza przykościelnego oraz kolejnego w Boninie. W latach 30. XIX wieku przeniesiono wsie Winiary i Bonin wraz z ich mieszkańcami na płn.-zach. od Wzgórza Winiarskiego, gdzie istnieją do dziś.

Łukaszewicz J., „Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach”, Poznań 1838, t. 2, s. 135 (77).

Tymczasem parafia otrzymała od wojska grunt pod kolejną nekropolię (istniejący, zabytkowy tzw. „stary” cmentarz św. Wojciecha na stokach Fortu Winiary), gdzie odtąd grzebano mieszkańców translokowanych wsi. Od lat 90. XIX w. współistniał przy drodze do Obornik „nowy” cmentarz parafialny, zwany później winogradzkim. Z początkiem XX w. zadbano o wydzielenie z nieustannie rozrastającej się parafii św. Wojciecha kilku mniejszych wraz z przynależnymi do nich nekropoliami: jeżyckiej, sołackiej, naramowickiej oraz – w 1928 r. dla Winiar, Urbanowa i Piątkowa – par. pw. św. Stanisława Kostki. Prężnie działająca i świetnie zorganizowana społeczność pielęgnowała uświęcone tradycją lokalne miejsca pamięci: przydrożne kapliczki oraz pomnik winiarczyków poległych w ostatnich wojnach.

Fragment zdjęcia lotniczego terenów położonych na północ od granicy Poznania z 1924 r.
Od lewej oznaczono: na żółto – cmentarz winiarski; na czerwono – hala zeppelinów; na zielono – zespół klasztorny Sióstr Pasterek.
Źródło: Biografia Archeologii; http://poznanmojemiasto.com/. Dostęp: http://poznan.wikia.com/.

Nad wiernymi czuwał też kapelan pobliskiego klasztoru Sióstr Pasterek. Winiarczycy, którzy od 1925 r. byli już oficjalnie mieszkańcami stołecznego miasta Poznania, uczestniczyli w mszach św. w śmiertelnicy (kaplicy pogrzebowej) położonej w centrum Winiar. Budowę okazałego kościoła projektu arch. inż. Cybichowskiego rozpoczęto w 1930 r. i trwała ona dwa lata. W 1933 r. do świątyni dobudowano charakterystyczną, blisko 35-metrową wieżę.

Śmiertelnica winiarska (kaplica pogrzebowa). Źródło/dostęp: fb/Parafia pw. św. Stanisława Kostki w Poznaniu.

Zdjęcie kościoła autorstwa Zygmunta Michalskiego; widoczna wysoka na blisko 35 metrów wolnostojąca dzwonnica dobudowana w 1933 r.

Źródło: „Kurjer Poznański”, 03.11.1932, nr 503, s. 3, Dostęp: Polona.

Źródło: „Dziennik Poznański”, 27.06.1933, nr 145, R. 75, s. 5, Dostęp: Polona.

Na granicy z Piątkowem założono cmentarz na gruntach państwa Dyjów wykupionych w 1931 r.; potrzeba była pilna – kończyła się umowa z parafią św. Wojciecha zapewniająca możliwość grzebania zmarłych na jej nekropoliach. Uroczystość poświęcenia cmentarza przez bpa Dymka miała miejsce 26 czerwca 1933 r., choć już wcześniej siedmioro parafian pochowano w niepoświęconej ziemi. Do lat 40. XX w. sporadyczne pogrzeby winiarczyków (dochówki do grobowców rodzinnych) odbywały się również na cmentarzach św. Wojciecha; podczas likwidacji „nowego” cmentarza świętowojciechowego w latach 70. XX w. ekshumowanych zmarłych przenoszono m.in. na cmentarz winiarski. Nie zachowało się wiele najstarszych nagrobków – część uległa zniszczeniu podczas bitwy o Poznań w 1945 r., a podczas przenosin rodziny wystawiły nowe – niestety, wątpliwej urody, zgodnie z panującymi trendami.

Kondukt pogrzebowy winiarczyka. Kadr programu pt. „Historia Poznańskiego Cmentarza Winiarskiego” Winogradzkiej Telewizji Kablowej.
Realizacja: Rafał Perkowski, Kuba Babiak.

Położony na Piątkowie, dawniej pośród pól, dziś – otoczony blokowiskiem, cmentarz ten służy jako miejsce ostatniego spoczynku wiernym parafii rzymskokatolickiej pw. św. Stanisława Kostki na Winiarach – na blisko 2 ha, pośród 7 tys. pochowanych tam osób znajdziemy powstańców wielkopolskich, harcerzy i sokołów winiarskich, nauczycieli, księży i siostry zakonne. Cmentarz jest zadbany, roztropnie administrowany, posiada też specyficzny urok – przypomina o dawnym, podmiejskim charakterze otaczających go terenów.

Cmentarz winiarski, dawniej położony pośród pól Piątkowa; dziś – w centrum Osiedla Bolesława Chrobrego.
Źródło/dostęp: https://www.google.pl/maps/

Zdjęcia ze zbiorów autorów strony – kwiecień 2018 r.

Multimedia:

PORÓWNAJ:

  • „Kronika Miasta Poznania”, 2008, nr 4, Winiary;
  • Burchard E., Stelmachowska K., Winiary jakie pamiętamy… Dawny Poznań i jego mieszkańcy w fotografiach i wspomnieniach, Poznań 2014;
  • Burchard E., Stelmachowska K., Taki Poznań pamiętamy… Życie na Winiarach w XX wieku, Poznań 2017;
  • Szczepaniak-Kroll A., Tożsamość poznańskich rodzin pochodzenia niemieckiego. Losy Bajerleinów i Dittrichów (XVIII-XX w.), Poznań 2010;
  • Tietz-Mądry K., Kapliczki, krzyże i figury przydrożne na terenie miasta Poznania [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1994, nr 3-4, Święci poznańscy i wielkopolscy, s. 174-206;
  • Olszewski W., Cmentarze na stokach poznańskiej Cytadeli, Poznań 2008;
  • Kurzawa A., Kusztelski Z., Kościół św. Wojciecha, Poznań 2003;
  • Bajerlein A., Pamiętnik Antoniego Bajerleina, maszynopis. Kopia przechowywana w Pracowni Etnologii w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu; Bajerlein A., Ostatni sołtys na Winiarach [w:] O Poznaniu wspomnienia sercem pisane, pod red. M. Warkoczewskiej, Poznań 1992, s. 13-15;
  • Pokrywka W., Dni przełomu na Winiarach [w:] „Orędownik [Wielkopolski]” z 28.12.1935, nr 295;
  • Błaszczak A., Osady podmiejskie w pobliżu Poznania [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1924, nr 1, s. 1-14; nr 2, s. 29-37;
  • Dzieje Poznania, pod red. J. Topolskiego i L. Trzeciakowskiego, t. 1* i 1**, Warszawa-Poznań 1988;
  • Dzieje Poznania, pod red. J. Topolskiego i L. Trzeciakowskiego, t. 2* i 2**, Warszawa-Poznań 1994;
  • Paradowska J., Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Poznań 1998;
  • Stateczny E., „Dobry Pasterz” na Winiarach pod Poznaniem, Poznań 1912;
  • Witaszek M., Utracona pamięć. Losy mieszkańców Piątkowa [w:] „Rocznik Wielkopolskiego Towarzystwa Genealogicznego Gniazdo 2017”, Gniezno 2017.