Obecnie – Park im. Jana Henryka Dąbrowskiego ograniczony ulicami: Ogrodową, Ratajczaka oraz Półwiejską; cmentarz parafii Kreuzkirche częściowo położony był też na terenie Parku im. K. Marcinkowskiego przy alei Niepodległości i ul. Matyi (istniał w latach 1857-1948).

Na starych mapach najczęściej oznaczany jako: Kreuzpark, Halbdorf Kirchhof, Evangel. Friedhof, Evangelischer Kirchhof, Kreuz Kirchhof, Kreuz Kirchen Gem.,Petri-Kirchhof, Cment. ewang., Alter Kirchhof d. Kreuz Kirch u. Petri Gemeinde.

Proces odbudowy i reorganizacji wspólnoty ewangelickiej w Poznaniu zainaugurowała w 1777 r. budowa świątyni luterańskiej pw. św. Krzyża przy Grobli. Dawny cmentarz dysydencki – pozostałość po bytności protestantów na przedmieściu św. Wojciecha 161 lat wcześniej – przetrwał okres konfliktów w dobie kontrreformacji; na początku XIX w. służył jeszcze poznańskiej wspólnocie ewangelickiej. Jednak, w związku z ideą wzniesienia wewnętrznych fortyfikacji miejskich, postanowiono o jego likwidacji. W ramach rekompensaty, Prusacy przenieśli na gminę Kreuzkirche własność posesji na przedmieściu Nowe Ogrody, wykupionej od Anny Mycielskiej w roku 1828. Translokowano na nią pozostałości sarkofagów i pomników nagrobnych (najstarszy nosił datę 1598) oraz szczątki z dawnego cmentarza dysydenckiego. Nową nekropolię, której część odstąpiono gminie kalwińskiej św. Piotra, konsekrowano zimą 1831 r.

źródło: Grundriss der Stadt Posen, 1856, cyryl.pl – kolekcja Plany Poznania do 1945

O formie i kształcie „starszego” cmentarza świętokrzyskiego* zdecydowały panujące wówczas tendencje estetyczno-architektoniczne oraz prądy filozoficzne i religijne. Z założenia, cmentarz ten miał realizować ideę „zielonej świątyni śmierci”, korespondować z toposem Arkadii, Edenu, czy wręcz Utopii. W poszukiwaniu własnej tożsamości, odwiedzający cmentarny park (zwany Kreuzpark) odbywać mieli sentymentalną podróż po krainie samotności. W tym przede wszystkim duchowym odbiorze przestrzeni niebagatelną rolę odgrywała sprzyjająca zadumie kompozycja nekropolii. Nagrobki reprezentowały wysokiej klasy sztukę sepulkralną, nawiązującą w kształcie i formie do antyku – kolumny, obeliski, stele i cippusy były szlachetnie proste i umiarkowanie dekoracyjne. Aleje obsadzone krzewami, kwatery otoczone szlachetnymi gatunkami drzew, od świata żywych oddzielone były kutym ogrodzeniem z okazałą bramą. Cmentarz stanowił obszar wspomnień i zarazem memento przed tym, co nieuchronne**.

W latach 70. XIX w., wraz z regulacją pobliskich ulic zmieniło się otoczenie cmentarza. Zlikwidowano parterowe dworki o charakterze użytkowo-ozdobnym – pozostałość po dawnych właścicielach gruntów na Nowych Ogrodach. Pojawiły się wysokie, 4-kondygnacyjne kamienice; wzmocniło to parkowy charakter nekropoli w tej części miasta. Bezpośrednio przy cmentarnym ogrodzeniu od strony wschodniej w 1886 r. wzniesiono kościółek istniejącej od 1834 r. gminy staroluterskiej (przeciwnej unii luteran z kalwinami)***.

Źródło: Centrum Poznania w 1900 r.; fotopolska.eu

U progu XX w. ewangelicy przeprowadzali się na przedmieścia Poznania lub do nowo przyłączonych dzielnic. Tam powstawały kolejne zbory, które zakładały własne nekropolie. Wraz z wyludnianiem się parafii Kreuzkirche pochówki na cmentarzu świętokrzyskim po roku 1875 były coraz rzadsze. Ostatni miał miejsce w 1929 r. Od 1 stycznia 1930 r. cmentarz został zamknięty i przekazany miastu.

Zdjęcie zostało zaprezentowane na wystawie „Poznańscy ewangelicy. Obrazy z przeszłości wielokulturowego Poznania” w ramach Zabytku Otwartego/Kościół Wszystkich Świętych 21.10.2017 – fotografie ze zbiorów MKZ

Cmentarz uległ zniszczeniu w wyniku walk o Poznań w 1945 r. Jego ostateczną likwidację przeprowadzono w latach 1948-50, tworząc na jego miejscu Park Wyzwolenia, współcześnie noszący imię J. H. Dąbrowskiego. Wcześniej (1946-48) zlikwidowano część znajdującą się w Parku im. K. Marcinkowskiego, otwartą w roku 1857, a zamkniętą oficjalnie dla celów grzebalnych latem 1904 r. (choć sporadyczne pochówki w grobowcach już istniejących miały miejsce do roku 1934). Było to rozległe pole grzebalne oficjalnie określane jako Armenkirchhof („cmentarz dla ubogich”). Należy zatem przyjąć, iż część cmentarza położona przy ul. Ogrodowej/Półwiejskiej uchodziła za nekropolię elitarną, natomiast część położona przy ul. Towarowej – za cmentarz „przeciętnych” obywateli-ewangelików.

Zdjęcia zostały zaprezentowne na wystawie „Poznańscy ewangelicy. Obrazy z przeszłości wielokulturowego Poznania” w ramach Zabytku Otwartego/Kościół Wszystkich Świętych 21.10.2017 – fotografie ze zbiorów MKZ

Reliktem założenia cmentarnego jest dziś aleja kasztanowców rosnących wzdłuż ul. Ogrodowej, nieliczne okazy starodrzewia, a także pozostałość nagrobka w postaci bazy kolumny. Ocalałe fragmenty nagrobków z części położonej w Parku J. H. Dąbrowskiego złożono w piwnicach gimnazjum św. Marii Magdaleny przy ul. Garbary. Nagrobki z części znajdującej się w Parku K. Marcinkowskiego nie zachowały się. Podczas budowy centrum handlowego Stary Browar natrafiono na pozostałości ok. 200 pochówków. Latem 2015 r., ku zdziwieniu mieszkańców wypoczywających w parku, ulewne deszcze odsłoniły płytę nagrobną ewangelickiego parafianina żyjącego w latach 1796-1856 r. Płyta jest w dyspozycji Miejskiego Konserwatora Zabytków.

Ze znamienitszych osób pochowanych na starszym cmentarzu świętokrzyskim należy wymienić: stryjostwo feldmarszałka Paula von Beneckendorff und von Hindenburg, jego dalszych krewnych – rodziny Monnicków i Kniffów, Ottona Mathiasa Guderiana – burmistrza Poznania, Eugena Naumanna – nadburmistrza Poznania. Wieczny spoczynek znaleźli tam również członkowie pruskiej elity: lekarze, artyści, architekci, kupcy, fabrykanci, pastorowie, poseł na sejm i działacz społeczny Gotthilf Berger. Z polskich rodzin pochowano tam m.in. członków rodzin Wosidło, Wilczyńskich, Jagielskich, Brzezińskich, Rzeszków, Żychlińskich, Pilaskich, Woydów, Gołębiowskich oraz dr Alfonsa Toporskiego.

* „Młodszym” cmentarzem parafii Kreuzkirche była nekropolia założona w 1899 r. na terenie obecnego Parku Kosynierów.

** W okresie międzywojennym planowano nadać cmentarzowi status obszaru chronionego; argumentowano, iż o jego wysokich walorach krajobrazowych i przyrodniczych decydowały rzadkie gatunki flory i fauny, a także cenne architektonicznie nagrobki. Projekt utworzenia w tym miejscu rezerwatu przyrody nie został jednak zrealizowany. Bez opieki ogrodnika, po roku 1930 ogród-cmentarz zdziczał.

*** Świątynia neogotycka przy ul. Ogrodowej 6. Obecnie funkcjonująca jako parafia św. Krzyża w ramach Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w RP.

Patrz też:

CYRYL Wizualne Muzeum Historii Poznania, Nazwa zespołu (kolekcji): Kościół św. Krzyża na Grobli/Fotografie Romana Stefana Ulatowskiego/1929-1939 – zawiera fotografie m.in. trzech nagrobków z cmentarza świętokrzyskiego.

Cmentarz ewangelicki gminy luterańskiej św. Krzyża (od 1899 r. do końca lat 60. XX w.; użytkowany do lat 40. XX w.) Potocznie: „Młodszy” świętokrzyski; [zlikwidowany]

Cmentarz Dysydencki (Niemiecki); Łysa Góra [zlikwidowany] – od XVI w. do ok. 1828 r.

WYBÓR LITERATURY:

  • „Kronika Miasta Poznania”, 2007, nr 3, Półwiejska i okolice, Poznań.
  • Błaszczyk I., Dawny zbór Świętego Krzyża na Grobli, Poznań 2001.
  • Brosig A., Tabliczki z trumien, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1930, nr 4, s. 327-334.
  • Hałas H., Dawny cmentarz ewangelicki przy ulicy Ogrodowej w Poznaniu, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1999, nr 4, s. 208-221.
  • Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.
  • Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815-1918, Warszawa 2001.
  • Lubierska-Lewandowska J., Kilka słów o poznańskich nekropoliach, [w:] „Rocznik Wielkopolskiego Towarzystwa Genealogicznego Gniazdo”, 2011, rok V, s. 80-111.
  • Rydzewska A., Krzyżaniak M., Urbański P., Niegdyś sacrum, dziś profanum – dawne cmentarze ewangelickie Poznania i okolic, [w:] Niematerialne wartości krajobrazów kulturowych. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego nr 15, Komisja Krajobrazu Kulturowego PTG, Sosnowiec 2011, s. 64-72.

 

Lotnicze zdjęcie ukazujące cześć cmentarza (1940) – z zasobów http://www.cyryl.poznan.pl/

 

Wejście na cmentarz od ul. Półwiejskiej (fotografie wykonane ok. 1950, cmentarz już nie istniał – ze zbiorów MKZ). Obecnie w tym miejscu znajdują się zewnętrzne schody prowadzące na dziedziniec Starego Browaru i dalej do parku:

Zdjęcia z zasobów Pracowni Miejskiego Konserwatora Zabytków.

 

Lista nazwisk (63 – stan na dzień  14.02.2017) – (na podstawie: Deutsch-evangelischer Friedhof Posen, Halbdorfstrasse [opis nagrobków, napisy] – ze zbiorów Archiwum Państwowego w Poznaniu)

ImięNazwiskoNazwisko
Rodowe
Data
urodzenia
Data
śmierci
UwagiZdjęcie
Richard EduardBaarth18.12.1833
Posen
2.06.1895
Modrze
Skan 22
ClaraBaarthBergwelt17.08.1834
Posen
11.05.1875
Modrze
Skan 22
RichardBaarth15.06.1862
Modrze
1.12.1876
Posen
Skan 22
Carl Gottlieb HermannBaarth26.12.182215.11.1861Skan 24
TheodorBaarth26.05.182920.04.1863Skan 26
AnnaBaarthHoffmeyer27.01.183220.04.1857Skan 26
CatharinaBaarth23.11.185430.05.1855Skan 26
HedwigBaarth1.05.18564.11.1857Skan 26
JuliusBaarth12.04.18578.04.1865Skan 26
Elsbeth CatharinaBaarth29.12.185022.12.1862Skan 28
VallyBaarth30.1.185421.1.1909Skan 28
Daniel GottliebBaarth9.04.178624.03.1866Skan 32
Catharina ElisabethBaarthFrancke21.06.179731.01.1852Skan 32
RobertBaarth10.07.18278.02.1886Skan 36
ClaraBaarth14.04.183024.10.1886Skan 36
Friedr. Wilhelm Romund Baerensprung2.12.1816
Berlin
9.12.1868Königl. Polizei
Präsident zu Posen
Skan 64
AbrahamEmanuelKoff21.12.173015.01.1803Dr. Med.Skan 40
E.L.Fiedler28.08.18003.05.1865JuwelierSkan 48
W.Fiedler28.04.180314.08.1869ApothekerSkan 50
Susanna Dorothea?FranckeKnoll2.05.17738.03.1823Skan 34
Christian Benjamnin?Francke16.05.17(3)2?
Lissa / Leszno
13.01.1820Skan 34
Anna ReginaFranckeBraunsdorf19.10.1738
Lissa / Leszno
19.10.1840
Posen / Poznań
Skan 38
Carl EduardGumprecht15.04.18074.05.1808Skan 42
Karl HeinrichGumprecht25.08.17618.08.1835Kaufmanns -
Aeltester und
Commerzien Rath
Skan 44
Maria ElisabethGumptechtReid(25.?).01.1775??.08.1835Skan 44
Carl Friedrich AugustHartwig22.04.1798
Kirchhayn
27.10.1848Skan 52
Johanna DorotheaHartwigFiedler15.10.179810.01.1872Skan 52
KarlHartwig5.02.183218.10.1879Skan 54
EmmaHartwigLange20.06.184412.11.1868Skan 54
WilibaldHerbsch16.02.181125.11.1862Skan 12
Ioh. GottliebHerrmann27.10.18099.08.1873MaurermeisterSkan 66
ElsaHerrmann5.10.185318.10.1863Skan 68
JohannaHoffmeyerKnochenhauer22.12.179212.11.1861Skan 26
DanielKirsten2.02.179410.05.1848StellmachermeisterSkan 58
HenrietKirstenKeyner19.06.180316.11.1869Skan 58
Wilh.KirstenSchiller18.03.182717.11.1876Skan 60
FriedrichKnothe14.10.178523.04.1875Skan 72
CurtLeinveber11.08.186510.03.1871Skan 70
EugeniusNaumann2.01.18034.02.1880Burmistrz Poznania
w latach 1835-1871
Skan 20
UlrikeNaumannKaskel15.05.180725.10.1865Skan 20
Franz Jacob GottliebPeter25.07.18145.12.1814Skan 30
Rudolph HeinrichPeter31.12.182711.01.1826Skan 30
Emilie LudowikaPeter?15.06.181723.06.1818Skan 30
Marie ElwinaPeter?10.10.182727.08.1828Skan 30
Valeria AdelheidPeter?21.05.18306.08.1831Skan 30
JulieSchillingSchmidt16.01.18202.08.1867Skan 62
Anna ReginaStockWaehner1743?.02.1827Skan 8
A.R.StockBiedermann28.11.174813.06.1928Skan 18
J.D.Stock27.06.178023.10.1848Skan 18
E.B.Stock12.12.178630.08.1834Skan 18
WilhelmStüber2.08.181524.08.1886ZimmermeisterSkan 56
JuliusStüber18.04.184423.05.1865Skan 56
Daniel GottliebViebig26.05.178929.03.1855Skan 74
LouisW.10.06.182321.06.1887dyrektor gazowniSkan 16
SamuelWaehner31.01.174120.04.1812Skan 8
OttoWeicher11.03.1820
Kosten
12.10.1865
Posen
Skan 14
PaulineWeicherAndersch14.02.18225.06.1894Skan 14
WilhelmWeiss12.11.186018.06.1853Skan 68
Caroline RenateWiczyńskaKuntze18.04.178613.06.1843Skan 10
Emilie CarolineWiczyńskaHerbst21.05.182025.06.1842Skan 10
CarlWiczyński03.03.181621.08.1838Skan 6
D. AugusteWilschekBuch26.02.182726.4.1873Skan 16
MarieWolffKnothe8.08.17921.02.1869Skan 72