Obecnie: Park Kosynierów na terenie Os. Pod Lipami, u zbiegu ulic Naramowickiej i Słowiańskiej oraz przy ul. Ugory.

Na starych mapach najczęściej oznaczany jako: Kreuz Kirchhof

Mapa topograficzna Messtischblatt w skali 1:25000 – „3567_alt1929_Posen_Nord_1916” [fragment]; Ÿźródło/dostęp: http://mapy.amzp.pl/

Widomym skutkiem wzmożonego ruchu migracyjnego ludności niemieckiej do Poznania na przełomie XVIII i XIX w. był wzrost liczby ewangelików w mieście. Reorganizację wspólnoty umożliwić miała budowa nowego zboru w śródmiejskiej części Poznania. Powstała zamożna gmina św. Krzyża na Grobli, której parafianie początkowo wywodzili się z bogatych i wpływowych rodzin niemieckich urzędników.

Wspólnota systematycznie rozrastała się poza śródmieściem. W latach 90. XIX w. gmina swoim zasięgiem obejmowała tereny podmiejskie: Czerwonak, Głuszyna, Kiekrz, Kliny, Koziegłowy, Krzesiny, Radojewo, Suchy Las, Skórzewo i Złotkowo (w sumie 48 podpoznańskich miejscowości w 1895 r.). W rezultacie do parafii Kreuzkirche należało blisko 14 tys. wiernych. Aby zaspokoić duchowe potrzeby ewangelików zamieszkujących tereny systematycznie przyłączane do Poznania, rozpoczął się proces podziału gminy św. Krzyża. W drugiej połowie XIX w. wyłoniły się z niej inne zbory ewangelickie*.

Gmina Kreuzkirche korzystała z dwóch cmentarzy. „Starszy” świętokrzyski, przejęty po Braciach Czeskich położony był częściowo przy ulicach Ogrodowej, Ratajczaka i Półwiejskiej na terenie dzielonym ze wspólnotą kalwińską ze zboru pw. św. Piotra (Petrikirche)**; druga część pola grzebalnego znajdowała się przy ul. Towarowej; określano ją jako Armenkirchhof – cmentarz dla uboższej ludności ewangelickiej.

Młodszą nekropolią luterańskiej gminy św. Krzyża był cmentarz założony w 1899 r. na terenie sąsiadującym z popularnym miejscem wypoczynku – Szelągiem.

Fort Winiary, widok z lotu ptaku [fragment]; Ÿźródło/dostęp: http://cyryl.poznan.pl/

Cmentarz o powierzchni 3 ha otoczony był wysokim, kutym płotem z podmurówką oraz jedną bramą i furtą od ul. Naramowickiej. W roku 1900, w północno-wschodnim narożu założenia, wzniesiono kaplicę pogrzebową projektu uznanego berlińskiego architekta Johannesa Otzena (1839-1911). Była to neoromańska, murowana, jednonawowa budowla z trójkątnie zamkniętym prezbiterium i wieżą z lewej strony fasady. Nad podwójnym portalem umieszczono dwuwiersz w j. niem. będący trawestacją Apok. 14:13: SELIG SIND DIE TOTEN DIE IM HERREN STERBEN / SIE RUHEN VON IHRER ARBEIT UND IHRE WERKE FOLG („Błogosławieni są umarli, którzy w Panu umierają, odpoczną po pracach swoich”). Pełnoplastyczna figura Chrystusa w ostrołukowej mandorli znajdowała się powyżej szerokiego trójdzielnego okna, ujętego literami α i Ω. Nad głównym wejściem znajdowała się empora muzyczna. Z trzech barokowych dzwonów Schlenkermanna wykonanych dla zboru przy Grobli pod koniec XVIII w., najmniejszy i jedyny zachowany (ton D) został przeniesiony do tej właśnie kaplicy cmentarnej przez pastora Johannesa Horsta w 1934 r. Na cmentarzu rosły rzadkie i wartościowe gatunki drzew i krzewów. Znajdowały się one pod opieką ogrodnika Paula Greffina, którego gospodarstwo sąsiadowało z nekropolią.

Nekrolog: „Orędownik” z 5 maja 1909 r.; Ÿźródło/dostęp: http://www.wbc.poznan.pl/dlibra

Cmentarz użytkowany był jeszcze w czasie II wojny światowej. Pod koniec 1941 r. na podstawie rozporządzeń władz niemieckich odebrano go gminie ewangelickiej i przekazano miastu. Na początku lutego 1945 r. na terenie nekropolii trwały zacięte walki niemiecko-radzieckie z użyciem broni pancernej, a cmentarz kilkukrotnie przechodził z rąk do rąk ulegając przy okazji dewastacji. „7 lutego (1945 r. – przyp.) na całym odcinku zajmowanym przez żołnierzy Grupy Bojowej „Warta” w dalszym ciągu trwała rosyjska nawała artyleryjska. O godzinie 4.30, wykorzystując mgłę oraz nieuwagę niemieckich posterunków, 100 rosyjskich żołnierzy zaatakowało cmentarz ewangelicki św. Krzyża położony na północny wschód od Cytadeli. Wyparli zeń żołnierzy Grupy Bojowej „Warta” i zajęli kilka przyległych domów. Do kontrataku przeszedł oddział Oberleutnanta Engelkego, który dwoma natarciami częściowo odrzucił Rosjan”. Cyt. Za: M. Karalus, „Grupa Bojowa ‚Warta'”, Poznań 2011, s. 35-36; seria Festung Posen 1945, t. 4.

Od tego czasu pozostał zaniedbany. „Sensacyjne” informacje publicystów o tym, jakoby po wojnie cmentarz wykorzystywać miał Urząd Bezpieczeństwa (a wcześniej NKWD) prowadzący przesłuchania w pobliskiej willi, można uznać za miejską legendę.

Zdjęcie lotnicze z zasobów National Archives and Records Administration, Washington, USA; udostępnił Jacek Biesiadka/Pracownia JB72

W pierwszym kwartale 1968 r. cmentarz zlikwidowano oczyszczając teren pod budowę osiedla, a pozostałości nagrobków i trumien użyto do rekultywacji wysypiska na terenie obecnego KS Posnania. Roboty ziemne pod pierwsze osiedle rozpoczęły się od niespodzianek – spychacze odsłoniły trumny i szczątki ludzkie. Sięgnąłem do przedwojennych map Poznania i ze zdumieniem stwierdziłem, że trafiliśmy na zlikwidowany prawdopodobnie zaraz po wojnie cmentarz ewangelicki, na miejscu którego założono park, a na planach geodezyjnych zmiany nie naniesiono. Zatrzymałem roboty i zacząłem załatwiać ekshumację. Po wielu staraniach Zarząd Zieleni Miasta przyjął zlecenie – szczątki zostały pochowane na cmentarzu Junikowskim. Brak informacji o cmentarzu, zarówno w planach szczegółowych, jak i realizacyjnych, był oczywistym błędem ich autorów. Zbyt pobieżnie zebrano informacje o terenie, a szczególnie o jego przeszłości. Błąd ten w innych warunkach ustrojowych prowadziłby do zmiany planu realizacyjnego. Ale nie w PRL. – wspominał architekt Edmund Pawłowicz****. Zieleń byłego cmentarza została włączona w obszar osiedlowego parku i przeznaczona do uporządkowania w 1971 r.

Widok na skrzyżowanie ulic Naramowickiej, Słowiańskiej, Wilczak; barakowozy stojš na terenie dawnego cmentarza, w tle budowa osiedla; udostępnił profil fb @starypoznan

Współczesną pozostałością po „młodszym” cmentarzu świętokrzyskim są ponad stuletnie lipy w Parku Kosynierów; częściowo teren dawnej nekropolii zajmują obecnie: przychodnia lekarska, rzymskokatolicka parafia pw. św. Karola Boromeusza oraz bloki Os. Pod Lipami.

* Były to m.in.: gmina nowomiejska z kościołem św. Pawła, zbór św. Łukasza, zbór św. Mateusza; każda z własnym cmentarzem.

** Świątynię tę nazywano „księżymi portkami” ze względu na charakterystyczną formę fasady. Znajdowała się u zbiegu dzisiejszych ulic Półwiejskiej i Krysiewicza.

*** Por.: Projekt – miasto. Wspomnienia poznańskich architektów 1945-2005, Poznań 2013, s. 198.

 

PATRZ TEŻ:

Cmentarz Dysydencki (Niemiecki); Łysa Góra [zlikwidowany] – od XVI w. do ok. 1828 r.

Cmentarz ewangelicki gminy luterańskiej św. Krzyża oraz gminy kalwińskiej św. Piotra [zlikwidowany] – „Starszy” świętokrzyski – po 1828 do 1950 r.

WYBÓR LITERATURY:

  • Archiwum Państwowe w Poznaniu, zespół: 53/1268/0: Gmina Ewangelicka św. Krzyża w Poznaniu;

  • Błaszczyk I., Dawny zbór Świętego Krzyża na Grobli, Poznań 2001;

  • Rydzewska A., Krzyżaniak M., Urbański P., Niegdyś sacrum, dziś profanum – dawne cmentarze ewangelickie Poznania i okolic, [w:] Niematerialne wartości krajobrazów kulturowych. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego nr 15, Komisja Krajobrazu Kulturowego PTG, Sosnowiec 2011, s. 64-72;

  • „Kronika Miasta Poznania”, 1971, nr 2, Kronika budowy zespołu osiedli mieszkaniowych „Winogrady” (lata 1968 i 1969), s. 151-165;

  • „Kronika Miasta Poznania”, 1971, nr 3, s. 138;

  • Brzezińska A. W., Fabiszak M., CMENTARZ-PARK-PODWÓRKO. Poznańskie przestrzenie pamięci, Poznań 2017;

  • Domasłowski J., Kościół ewangelicko-augsburski w Poznaniu i w zachodniej Wielkopolsce w latach 1919-2005, Poznań 2005;

  • Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015;

  • Liczbińska G., Umieralność i jej uwarunkowania wśród katolickiej i ewangelickiej ludności historycznego Poznania, Poznań 2009.

 

Współczesne zdjęcia lokalizacji cmentarza (autor: Paweł Skrzypalik, zdjęcia wykonano w styczniu 2017 oraz w lutym 2017):

 

Zdjęcia reliktów cmentarza zamieszczamy dzięki uprzejmoœści i za zgodą ich właściciela, Jacka Brodziaka: