Obecnie – wzniesienie, na którym znajduje się Pomnik Armii Poznań, pomiędzy ulicami Księcia Józefa a Kutrzeby.

Na starych mapach najczęściej oznaczany jako: Kirchhof der Deutsche Gemeinde, Cemeterium Acatholicorum, Deutscher Kirchhof, Cmentarz Dyssydencki

Plan „Plan Poznania z roku 1785 kopia z 1926 r.”  – z kolekcji „Najstarsze plany Poznania do 1938 r.” – cyryl.pl

Ożywione kontakty kulturalne i handlowe Wielkopolski z sąsiednimi krajami Rzeszy, już w pierwszej ćwierci XVI w doprowadziły do pojawienia się w Poznaniu protestantów. Reformacja trafiła w Poznaniu na podatny grunt – wcześniej mieszczanie poznańscy i okoliczna szlachta sympatyzowali z ideami husytyzmu; w połowie XVI w. obok luteran znaczącą pozycję uzyskała również Jednota Bracka, (bracia czescy) i kalwiniści. Propaganda protestancka trafiała przede wszystkim do ludzi znających język niemiecki – kupców, rzemieślników, studentów.

Wkrótce po przybyciu, wspólnoty protestanckie zaczęły przyjmować zorganizowaną formę. Spotkało się to ze sprzeciwem miejscowych katolickich hierarchów. Dysputy religijne uczonych należały do łagodnych form obrony wiary rzymskokatolickiej. Dostrzeżono, iż zwolennicy reformacji, to przede wszystkim skuteczna konkurencja ekonomiczna; podpalenia, samosądy i tumulty (podsycane przez jezuitów) stały się codziennością. Stopniowo wymierały też stare, możne rody (Ostrorogów, Górków, Leszczyńskich), które od początku pełniły rolę opiekunów ruchu.

Poznańscy innowiercy zajmowali grunty na przedmieściu św. Wojciecha. Powstały tam dwa drewniane kościółki – polski i niemiecki, pastorówka, domy, szkoła oraz szpital dla ubogich. Na gruntach uzyskanych w 1596 r. pod wieczystą dzierżawę od parafii pw. św. Wojciecha, kilka lat wcześniej założono cmentarz.

Oba zbory – luterański i braci czeskich – były wielokrotnie niszczone; ostatecznie zostały spalone w roku 1616. Poznańscy protestanci przez kolejne 161 lat, pozbawieni zboru, zmuszeni byli do uczestniczenia w życiu wspólnoty ewangelickiej w Swarzędzu.

W 1768 r. luteranie nabyli grunty po spalonej przez Szwedów świątyni pw. N.M.P. Loretańskiej i klasztorze franciszkanów przy Grobli. W lipcu 1777 r. położono kamień węgielny pod budowę kościoła pw. Świętego Krzyża przy ul. Grobli (ukończonego w roku 1786). Stał się on centrum wspólnoty ewangelickiej przez następne dziesięciolecia.

Plan „Die Stadt Posen im Jahre 1793 plan Poznania z 1793 r. ”  – z kolekcji „Najstarsze plany Poznania do 1938 r.” – cyryl.pl

Po podjęciu przez Prusaków decyzji o zamianie miasta w Festung Posen, w życie weszły przepisy fortyfikacyjne, regulujące status m.in. terenu dzierżawionego od parafii św. Wojciecha, na którym usytuowany był protestancki cmentarz. Wznosząc podejście do Fortu St. Adalbert (Hake, Modra Wieża) zniwelowano część wzgórza, a szczątki zmarłych przeniesiono na nowy cmentarz ewangelicki na przedmieściu Nowe Ogrody, założony na posesji ogrodowej wykupionej od Anny Mycielskiej. Jeszcze na początku XX w. na pochyłości Łysej Góry istniała kolumna z pruskim orłem upamiętniająca miejsce spoczynku w tym miejscu baronowej von Reibnitz (zm. w roku 1823 teściowej Naczelnego Prezesa Wielkiego Księstwa Poznańskiego Josepha Zerboni di Sposetti).

Cmentarz dysydencki wspominał Marceli Motty w swoich „Przechadzkach po mieście”:

(…) gdzie stoi ów bastion zwany Modrą Wieżą i przed nim drzewami zarosłe wzniesienie, był przed rokiem dwudziestym siódmym jeszcze najstarszy protestancki cmentarz z czasów polskich. Mieścił on się na wysokim, obszernym pagórku, który skoro tylko rozpoczęła się robota około warowni poznańskich, zniesiono najpierw, równie jak wioskę Boninem zwaną, ciągnącą się na dalszych pagórkach nad rzeką, tam gdzie teraz jest główna cytadela, Kernwerkiem ochrzczona, ze swoimi stokami i zagajami. Pamiętam dobrze, gdy ów pagórek cmentarny skopywano i nieboszczyków z niego rugowano. W niektórych miejscach prostopadle skopanych, trumny wyglądały, kości i czaszki sterczały z ziemi jak rodzynki i migdały z przekrajanej baby. Wszystkie resztki nieboszczyków, co się tam znalazły, przewieziono do nowozałożonego cmentarza przy Półwiejskiej ulicy*.

* Cyt. za: M. Motty, Przechadzki po mieście, Poznań 1957, t. 1, s. 11.

Patrz też:

Cmentarz ewangelicki gminy luterańskiej św. Krzyża oraz gminy kalwińskiej św. Piotra (po 1828 do 1950 r.) Potocznie: „Starszy” świętokrzyski; [zlikwidowany]

Cmentarz ewangelicki gminy luterańskiej św. Krzyża (od 1899 r. do końca lat 60. XX w.; użytkowany do lat 40. XX w.) Potocznie: „Młodszy” świętokrzyski; [zlikwidowany]

WYBÓR LITERATURY:

  • Brosig A., Tabliczki z trumien, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 1930, nr 4, s. 327-334.
  • Dzieje Poznania, t. 1, Dzieje Poznania do roku 1793, pod red. J. Topolskiego, tomy 1* i 1**, Warszawa – Poznań 1988.
  • Olszewski W., Cmentarze na stokach poznańskiej Cytadeli, Poznań 2008.
  • Rydzewska A., Krzyżaniak M., Urbański P., Niegdyś sacrum, dziś profanum – dawne cmentarze ewangelickie Poznania i okolic, [w:] Niematerialne wartości krajobrazów kulturowych. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego nr 15, Komisja Krajobrazu Kulturowego PTG, Sosnowiec 2011, s. 64-72.
  • Sieciechowiczowa L., Życie codzienne w renesansowym Poznaniu 1518-1619, Warszawa 1974.